Back

ⓘ Мишәрләр мәдәнияте

                                               

Татар теленең урта диалекты

Татар теленең казан диалекты - башка диалектлардан й авазының җ авазына күчүе, қ һәм ғ авазларының, фрикатив ч ның, о лашкан а ның булуы белән аерыла. Урта диалект формалашуга болгар, кыпчак, нугай, фин-угыр, рус телләре йогынты ясаган.

                                               

Татар Интернеты

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар. Татар Интернеты яки Татнет - татар телендә булган веб-сайтлардан торган Интернет челтәренең бер өлеше. Сайтта башка телләр булса да, татар теле 51 % урын алса, ул татар Интернетына керә. Татарлар турында, Татарстан турында һәм башка татарлар белән бәйле булган русча ясалган сайтлар татар Интернетына керәме? Моның турында төрле уйланулар бар - берәүләр Рунетка гына керә дип уйлыйлар, татар Интернеты - татарча ясалган сайтларны гына туплый диләр. Башкалары татарлар турындагы бөтен сайтлар татар Интернетына керергә тиеш дип уйлыйлар.

                                               

Калфак

Калфак классик татар милли киемнәренең аерылгысыз өлешенә әверелде. Калфак сәйлән белән бизәлә, XVIII - XX гасырлар эчендә калфакның үлчәме, милли бизәкләре бик ник үзгәргән. Элегерәк йомшак материалдан эшләнгән бөтен башны каплый торган калфаклар эшләгәннәр. XVIII гасырда аппликация технологиясе кулланыла, эреле-ваклы төрле төстәге тукыма кисәкләреннән өспочмак итеп катлап салынган колакчыннар тегелә башлый. Калфакны бәрхәт материалдан тегәләр, кулбашка төшеп торган чуклы тасма белән бизи башлыйлар. Соңгарак авыр тасмалар, чуклар югала, калфак кечерәк һәм уңайлырак итеп тегелә. Каты кырпа ...

                                     

ⓘ Мишәрләр мәдәнияте

Мишәрләрнең борынгы бабалары, Алтын Урда чорына кадәр Иделнең ике яры буйлап якынча хәзерге Сызраннан алып Волгоградка кадәр яшәгәннәр бортаслар.

XI гасырда алар соңгы күчмә халыклар половецлар басымы астында, төньяктарак җирләргә дә Сүрә бассейны, Цна һәм Мукшы елгалары арасына күчкәннәр.

Алтын Урда чорында Мещер юрты, Улус Мәхши, Укәк һ.б. барлыкка килгән.

Җучи улусы таркалганнан соң, мишәрләр җирләрендә Казан ханлыгы составына кермәгән берничә мөстәкыйль кенәз Темниково кенәзлеге, Наровчат кенәзлеге һ. б. барлыкка килгән. XV гасыр ахырыннан алар рус милкенә күчә башлыйлар.

XIV-XV гасырлар документларында мишәрләр "мещеряк" дип, ә XVI-XVII гасырларда "татар" дип аталганнар. Бу территорияне Мәскәү дәүләте составына керткәннән соң, мишәрләрнең төрле җирләр буенча таралышы засека линияләрә төзү белән бәйле:

  • XVII гасыр уртасында мишәрләр көньяк юнәлешкә күченәләр. Шулай итеп мишәрләр Югары Ломов, Түбән Ломов һәм Инсар елгалары яр буйларында урнашалар.
  • XVII гасыр башында, Карсун бистәсен төзегәндә, мишәрләр Сембер губернасында җир ала.
  • 1578 елда Алатыр елгасы буенда засека линиясе төзелә, шунда ук Алатырь-Арзамас-Темников сакчылар хезмәте төзелә. Линия буйлап хөкүмәт мишәрләргә алпавыт җирләрен бирә башлый. Әмма хәзерге вакытта элеккеге Арзамас өязенең территориясендә татар-мишәр авыл җирлекләре бөтенләй юк диярлек. XVIII гасырда көчәеп киткән христианлаштыру, мишәрләр поместьеларын ташлап көнчыгышка күченә башлау сәбәбе була аерым алганда, Алатыр өязенә.

Засека сызыкларыннан көньяк-көнчыгышка таба "Кыргый басу" урнашкан. Аны контрольдә тоту өчен Пенза соңрак шәһәр зинданы төзелгән һәм мишәрләр белән тулган. Соңыннан Сүрә елгасы буендагы җирдәр мишәрләргә тапшырыла.

  • XVII гасырның 80 нче елларында хөкүмәт Саратов өлкәсе җирләрен мишәрләргә тарата. Бигрәк тә Уза елгасы буендагы авыллар Искеево, Усть-Уза һ.б. иң борынгылардан санала. Бу төбәктә җирләр бирү XVIII гасыр ахырына кадәр дәвам итә.
  • 1652-1657 елларда Ерыклы - Тиинск - Биләр - Яңа Чишмә - Кичү зинданы - Зәй - Минзәлә линиясе буенча Кама аръягында ныгытылган чик сызыгы төзелә. XVIII гасырда бу сызыктан көньяктарак икенче сызык үткәрелә: Алексеевск - Красноярск - Сергиевск - Кондурчинская - Чирмешән - Кичуйская. XIV-XV гасырлар азагына кадәр ташландык сугышлар һәм һөҗүмнәр нәтиҗәсендә аз халык яшәгән Кама аръягы чикләренә башка халыклар белән бергә мишәрләр дә күченеп утырган.
  • XVIII гасыр башында мишәрләр Терешка елгасы буйлап утарлар алалар.
  • Урал буйларын халык белән утырту XVI гасыр башында башлана. Бу ирекле колонизация белән дә, йомышлы татарларның күпмедер өлешен күчерү белән дә бәйле.

Ләкин мишәрләрнең таралуы, Урта Идел буен Рус дәүләтенә кушканнан соң, җирләрне ирекле колонизацияләү белән дә шулай ук бәйләнгән. Шулай итеп, Идел һәм Сүрә елгалары көньяк арасында, шулай ук Саратов өлкәсендә халык урнашкан. Көнчыгышка күчү бик нык барган. XVI-XVII гасырларда ук Кыргый басуда инде татарлар-мишәрләр яшәгән һәм гамәлдә булган авыллардан чыгып һәм засека сызыклары төзелгән була, җирле халык йомышлы сословие составына кертелгән.

                                     

1. Хуҗалык

Мишәрләрнең яшәү территориясе урман һәм дала зоналары кушылган урын табигый уңай шартларга ия булуы хуҗалыкның төрле тармакларын һәм аеруча игенчелекне үстерү өчен уңай булган. Б. э. II меңъеллыгы башына биредә яшәгән төрки телле халык хуҗалыгында игенчелекнең чагыштырма күләме сизелерлек арта.

Авыл хуҗалыгының кискен начараюы Петр I патшалыгына туры килә. Мишәрләрнең барлык өстенлекләре гамәлдән чыгарылып, алар үзләре дәүләт крестьяннары разрядына күчерелгән. Күпләр корабль урманын әзерләүгә лашманга җәлеп ителә. Шул ук вакытта мишәрләрнең җирләрен алу һәм аларны алпавыт җирләренә тапшыру бара. Бу процесс генераль межалау XVIII-XIX гасырларда вакытында көчәя. XIX-XX гасырларда техниканың үсеше белән игенчелекне гомуми машиналаштыру бара. Безнең заманда крестьян-фермер хуҗалыклары үсә.

Игенчелек белән беррәттән, мишәр хуҗалыгында терлекчелек тә зур урын алып тора. XVI-XVII гасырларда аның күләме зур була, ләкин соңыннан, башка халыкларныкы кебек үк, ул игенчелеккә хезмәт күрсәтүче характерын ала башлый. Азыкта ит-сөт продукциясе булу дәрәҗәсе кимемәгән. Күпчелек мишәрләр тоткан сарыклар зур әһәмияткә ия булган. Сөт терлекчелеге һәм сарык үрчетү, тукучылык кебек үк хуҗалыкның борынгы тармаклары булып торганнар.

Умартачылыкның шулай ук борынгы тамырлары булган, балны йолаларда һәм ритуалларда кулланганнар.

                                     

2. Җирлекләр һәм тораклар

Урта Идел буе районнарында 300 дән артык мишәр җирлекләре бар. Аларның төп өлеше елганың яр буйларында урнашкан. Эре авылларда квартал төзелеш тибы булган. Бөтен авыллар да койма беләп биләп алынган булган. XIX гасырга кадәр эчке планировкада асылмалы һәм сыланган казанлы мичләр өстенлек иткән. Мич янында киң сәкеләр, ә стена буйлап тар сәкеләр ясаганнар. Өйнең ерак очында да шулай ук сәке булган һәм "путмар" дип аталган. Соңыннан "ак мичләр" киң тарала, бу исә киң сәкеләр бетүгә һәм агач караватлар барлыкка килүгә китерә. Нәтиҗәдә торакны планлаштыру руслар планлаштыруы белән охшаш була. Ике-өч камералы йортларның бер өлеше чиста өй функциясен үтәгән һәм гүренчә дип аталган. Мишәрләрнең башка халыкларның торакларыннан аермалы үзенчәлекләре - декоратив бизәкләр - чебелдек, чаршау йокы урыннары янындагы пәрдәләр, тәрәзә араларында бизәкле сөлге-кашага эленгән.

                                     

3. Милли кием

Мишәрләрнең киемнәре бик үзенчәлекле булган һәм аларны төбәкнең башка халыкларыннан гына түгел, бәлки татарларның башка этнографик төркемнәреннән дә аерып торган. Милли кием мишәрләр тарихын өйрәнү өчен кыйммәтле материал бирә. XIX гасыр уртасына кадәр кием тегү өчен төп материал - киндер яки үз җитештерүле алача булган; авыр тукыма сыйфатында соры һәм кара төстәге тукыма тула кулланганнар. Фабрик тукымалар чикләнеп нашивкалар өчен кулланылганнар. Соңрак, тукыманы сайлау кешенең мөлкәт торышына ситсы һәм сатиннан алып ефәккә һәм йонга кадәр бәйле булган. Кышкы киемнәрне тегү һәм эшкәртү өчен сарык, төлке һәм выдра мехын кулланылган. Кием ясаганда төрле төстәге ленталар, тасмалар, шнурлар, позумент кулланылган. Аяк киеме өйдәге эшләнмә күненнән, сарык йоныннан һәм юкә кабыгыннан ясалган.

                                     

3.1. Милли кием Ир-ат киеме

  • Чапан - өй сукносыннан теккән толып кебек киенгән.
  • Бишмет - бишмәт аналогы.
  • Ыштан - киң адымлы ыштаннар.
  • Тун кызыл имән тиресеннән тегелгән
  • Кулмәк - тезгә кадәр булган киң һәм озын кием.
  • Зыбын - аста басып торган тәбәнәк якалы киемнең постау төре.
  • Кәпәч - ярымсфера түбәтәй.
  • Туры Тун - кара сукно белән капланган тун, аның басып торган капкасына кондыз яисә сусар тиресе тегелгән.
                                     

3.2. Милли кием Хатын-кыз киеме

  • Тамакча
  • Бустырык
  • Бөркәнчек - йөз өчен япма ритуаль туй элементы.
  • Колакча - асылмалар.
  • Тастар
  • Башкигеч
  • Чачкап
  • Бабеч - биек үкчәле түфлиләр.
  • Өрфәк - зур юка йон шәл.
  • Алача күлмәк - җитен читлеккә волан белән күлмәк.
  • Башмак - чигелгән туфли.
  • Калфак - озын 40-50 см га кадәр ак бәрхет колпак.
  • Чачбау
  • Тайка - вак тәңкәләр белән капланган вак кызлар бүреге.
  • Юле күлмәк - җитен куе зәңгәр күлмәк, өстенә кызыл һәм яшел ефәк тасмалар таккан, буй-буй комач кисәге.
  • Чабата
  • Капшау
  • Кыска күлмәк - кисеп алынган билле күлмәк.

Мишәрләр костюмының аерылгысыз өлеше күкрәкчә булып тора, ул кулмәк астына киелә һәм муенга лямка ярдәмендә ябыша, киселештә хатын-кызның күкрәген каплый. Амулет дип санала.

                                     

4. Кухня

  • Пәрәмәч - кыздырылган пирожкилар
  • Сөзмә - эремчекнең үзенчәлекле төре.
  • Корт
  • Казы - ат казылыгы.
  • Катык
  • Сыванаш - күп санлы яшел тәмләткечләр салынган ит ашы.
  • Бәлеш - иттән, бәрәңгедән һәм кәбестәдән салынган яки бары тик җиләк-җимештән ясалган пирог кыскартылган конус формасы.
  • Какланган каз
  • Чөчели кимак - рецепт коймакларга тиңдәш булачак кияүгә ритуаль ашамлык буларак бирелгән.
  • Катлама
  • Тары боткасы
  • Буза
  • Күмәч - төче кабартма
  • Кагыт - юка кәгазь рәвешендәге җиләк-җимеш ешрак алма боламык азыгы, шуның өчен ул үз исемен алган да кагыт - кәгазь.
  • Талкан - солы оныннан ботка.
  • Элбә - он нигезендәге хәлвә.
  • Бал-май
  • Юача
  • Чигелдек
  • Чәкчәк - эрбет яки урман чикләвеге зурлыгында кисәклеп, кайнап торган майда пешерелә һәм кайнар бал белән катырылган ризык.
  • Айран
  • Кимак
  • Салма - бик каты катнашкан камыр кисәкләре белән аш.
  • Үрә - ит, бәрәңге һәм ярма салынган аш.
  • Чимай - әчегән сөттән май.
                                     

5. Дини мәдәният

Мишәрләрдә төп дин ислам булып тора. Мәгълүм булганча, исламның Урта Идел буена үтеп керүе б. э. X гасырына карый.

Исламның берникадәр охшашлыгы һәм гомуммәгълүм булуы өчен, мишәрләрнең һәм аларның ышануларының йола культурасы үзенчәлекләрен билгеләп үтәргә мөмкин:

  • Нәзер Корбан - изге эшләрдә уңышлар өчен ата-бабаларыбызга корбан китерү вәгъдәсе.
  • Джир Иясе - уңдырышлылык өчен корбан китерә торган җир җаны. Ул җирне нәҗесләгән өчен кешеләрне җәзалый алган.
  • Адждаха Азьдакы - дошман җан. Утлы елан рәвешендә күз алдына килә, кешегә әйләнергә һәм ялгыз хатын-кызлар белән аларның ире образында бергә яшәргә мөмкин.
  • Имче - өшкерүче.
  • Акбузат - канатлы ак ат рәвешендә мифик зат.
  • Йорт Иясе
  • Су Иясе - сулыкларда тереклек итүче су явыз рухы
  • Өлөшен бирү - кеше үлгәннән соң бер ел дәвамында, аның риык өлешен күп балалы гаиләләргә яки ялгыз картларга биргәннәр.
  • Койгорыш - бәхет кошы.
  • Багучы - күрәзәче.
  • Өрәк - чиста булмаган җан ияләре.
  • Кот - җан. Канатлы кош-корт яки күбәләк рәвешендә күз алдына килгән.

Һәр авыруның да үз рухы булырга мөмкин булган:

  • Чәчәк иясе - чәчәк авыруы оспа рухы.
                                     

6. Бәйрәмнәр

  • Ураза гаете.
  • Нәүрүз - язгы көн белән төн тигезлеге бәйрәме, яңа ел килүен күрсәтә. Чип-чип йоласы белән бәйләнгән.
  • Йомырка-Бәйрәм - "йомырка бәйрәме", Пасха традициясе белән охшаш.
  • Нардуган - кышкы кояш торышының борынгы мәҗүси бәйрәме.
  • Корбан гаете - корбан чалу бәйрәме.
                                     

7. Фольклор

Халык иҗатының иң борынгы жанрлары булып Койгорыш бәхет кошы һәм Акбузат ак ат турында әкиятләр тора. Әкият җәнлекләренең барысы да Урта Идел буеның фаунасына карый. Бу, барыннан да бигрәк, бүре, төлке, аю, куян. Төрле авыл хуҗалыгы культуралары да еш искә алына.

Халык яки аерым кеше тормышында гадәттән тыш, фаҗигале вакыйга уңаеннан иҗат ителгән эпик, лирик жанрларының үзенчәлекле әсәрләре - риваятьләр, табышмаклар һәм мәкальләр, шулай ук Бәетләр да шактый урын алып тора. Алар өчен үзенчәлекле көй һәм сөйләм формасында башкару хас. Ааб, абвб тибындагы рифмнар белән берләшәләр.

Сугыш турындагы бәетләр киң таралган, мәсәлән, рус-япон сугышы турында "Япон сугышы бәете", Лашманнар "Лашман бәете", фаҗигале үлем турында һ.б. Бәетләргә үзенчәлекле көй һәм сөйләм формасында башкару хас. Кыска джырлар дүрт төзелешле куплетлар җырлары да шулай ук очрый. Солдат, рекрут җырлары киң таралган.

Шигърияттә зур урынны мәхәббәт лирикасы һәм йола шигърияте алып торалар.

                                     

8. Чыганаклар

  • М. Акчурин, М. Ишеев // Татарские князья и их княжества: сб-к статей и материалов / под ред. М. Ишеева. - Н. Новгород: Медина, 2008.
  • Брасос - Веш. - М.: Советская энциклопедия, 1971. - 600 с. - Большая советская энциклопедия: / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969 - 1978, т. 4.
  • Р. Г. Мухамедова "Татары-мишари. Историко-этнографическое исследование. - М.: Наука, 1972.
  • Мухамедова Р. Г. Татары-мишари. Историко-этнографическое исследование. - М.: Наука, 1972.
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →